Stefania Łobaczewska (1888-1963)

Stefania Łobaczewska urodziła się we Lwowie 31 lipca 1888 w rodzinie belgijskiego lekarza Gérarda de Festenburg. Do r. 1914 kształciła się w klasie fortepianu u Villema Kurza w lwowskim konserwatorium, równocześnie studiując na uniwersytecie muzykologię jako wolna słuchaczka u Adolfa Chybińskiego w latach 1912-1914 i 1925-1929 oraz u Gwidona Adlera w Wiedniu w latach 1914-1918. Dopiero w 1929 r. zdała maturę, a już rok później obroniła na Uniwersytecie Lwowskim pracę doktorską O harmonice Klaudiusza Achillesa Debussy'ego w pierwszym okresie jego twórczości ("Kwartalnik Muzyczny" 1929, nr 5). W latach 1931-39 wykładała historię muzyki w konserwatorium lwowskim, a po aneksji Lwowa przez wojska radzieckie teorię i historię muzyki w Państwowym Ukraińskim Konserwatorium Lwowskim. Po napaści niemieckiej opuściła Lwów, by po latach wojennej tułaczki osiąść na stałe w Krakowie w 1944 r. Od r. 1945 była referentem muzycznym w Wojewódzkim Wydziale Kultury i Sztuki, brała udział w organizowaniu krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej (PWSM), gdzie zaczęła wykładać teorię i historię muzyki, a od r. 1946 do 1949 pełniła ponadto obowiązki dziekana Wydziału Teorii i Kompozycji. W 1949 r. habilitowała się na Uniwersytecie Poznańskim i od r. 1951 rozpoczęła pracę na stanowisku docenta w Katedrze Historii i Teorii Muzyki UJ (KHTM UJ). Wykładała dalej w krakowskiej PWSM, gdzie była rektorem w latach 1952-1955, prorektorem w latach 1955-1957 i kierownikiem tamtejszej Katedry Historii i Teorii Muzyki w latach 1957-1962. Po śmierci Zdzisława Jachimeckiego objęła w r. 1954 kierownictwo Katedry Muzykologii UJ, mianowana w tym samym roku na profesora nadzwyczajnego, a w 1959 - zwyczajnego. W latach 1958-1959 poza kierowaniem dwiema katedrami - w PWSM i na UJ - pełniła także obowiązki prodziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego UJ. Od 1950 r. była członkiem PZPR, od 1954 r. radną Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie. Została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, otrzymała Nagrodę Państwową III stopnia oraz Nagrodę miasta Krakowa. Zmarła 16 stycznia w Krakowie.

Stefania Łobaczewska była wychowanką lwowskiej szkoły muzykologicznej, obok Józefa M. Chomińskiego, Hieronima Feichta i Zofii Lissy należała do drugiego pokolenia polskich muzykologów. Jej działalność naukową podzielić można na okres przedwojenny - lwowski, kiedy to fascynowała się bieżącą twórczością muzyczną, omawianą w licznych recenzjach koncertowych i pierwszych pracach naukowych (o Debussym, Schönbergu, Bergu, Ravelu i Szymanowskim), oraz okres powojenny - krakowski, gdy wydała swe najważniejsze prace: obszerne syntezy, metodologie i monografie muzyczne.

Łobaczewska pozostawiła po sobie pokaźny dorobek naukowy liczący kilkaset pozycji i obejmujący swym zasięgiem takie dziedziny, jak historia, estetyka, socjologia i psychologia muzyki, nauka o stylach muzycznych, monografistyka czy metodologia. Cechowała ją solidność warsztatu naukowego i skłonność do syntetyzowania. Przyczyniła się w znacznym stopniu do rozszerzenia problematyki poruszanej przez polską muzykologię i unowocześnienia metod analizy muzykologicznej. W jej metodzie widoczne są wyraźne tendencje do łączenia problematyki historycznej z poglądami estetycznymi, czynnikiem psychologicznym i socjologicznym.

Cechy te ujawniły się najwcześniej w pisanej w czasie wojny obszernej monografii Szymanowski. Życie i twórczość (Kraków 1950) - do dziś podstawowej pracy naukowej o tym kompozytorze. Sformułowane we wstępnym rozdziale O zadaniach i metodzie monografii muzycznej założenia metodyczne Łobaczewska wykorzystała następnie w monografii Ludwig van Beethoven (Kraków 1953). Założenia te stały się też wzorem dla prac innych polskich autorów wydawanych pod jej redakcją w serii "Małe Monografie Popularne" Polskiego Wydawnictwa Muzycznego (PWM). Drugim podstawowym dziełem w dorobku naukowym Łobaczewskiej były - niedokończone z powodu śmierci - Style muzyczne (tom I, cz. 1 Kraków 1960, cz. 2 Kraków 1962). Zakrojona na trzy tomy praca, badająca historię muzyki europejskiej pod kątem ewolucji stylu muzycznego, była zarazem próbą stworzenia teorii stylu muzycznego na bazie socjologii, estetyki oraz nauki o formach i gatunkach muzycznych. To charakterystyczne dla Łobaczewskiej szerokie spojrzenie na muzykę zostało wyrażone w Stylach w postulacie dołączenia do badań formy dzieła muzycznego także analizy zawartych w nim treści emocjonalnych oraz jego uwarunkowań społeczno-ideowych.

W pracach Łobaczewskiej wyraźnie odbijały się jej fascynacje ideologią marksistowsko-leninowską. Popierała realizm socjalistyczny jako zjawisko historyczne eksponujące ponadklasowość, jednocześnie pierwsza skrytykowała ten nurt za dogmatyzm i wulgaryzację sztuk dokonywaną w imię ich szerszej przystępności. W powstałym w 1954 r. obszernym studium Próba zbadania realizmu socjalistycznego w muzyce na podstawie polskiej twórczości 10-lecia ("Studia Muzykologiczne" 1956, V) podjęła się głębszej analizy tego zjawiska w muzyce i wystąpiła z odważną krytyką. Nie potępiała jednak socrealizmu całkowicie, postulowała jedynie, by nie rezygnować z sięgania do najnowszych technik kompozytorskich.

W przedsięwzięciach powojennej muzykologii polskiej szczególnie ważną rolę odegrał ośrodek badań nad polską kulturą muzyczną XIX wieku z punktu widzenia genezy twórczości Chopina, powstały z inicjatywy Łobaczewskiej i kierowany przez nią w latach 1959-1962. W ramach serii "Dokumentacja warszawskiego okresu życia i twórczości Fryderyka Chopina" wydano wiele cennych prac magisterskich powstałych pod jej kierunkiem. Sama przedstawiła obszerne omówienie twórczości Chopina w pracy zbiorowej Z dziejów polskiej kultury muzycznej (t. 2, Kraków 1966).

Stefania Łobaczewska prowadziła ożywioną pracę dydaktyczną. Przez wiele lat łączyła obowiązki wykładowcy na uniwersytecie i w konserwatorium. Pozostawiła po sobie pokaźne grono wychowanków. Sama młoda duchem, lubiła przebywać ze studentami i zapisała się w ich pamięci jako pedagog zawsze gotowy służyć pomocą i radą. Jej aktywność dydaktyczna i naukowa miała pozytywny wpływ na działalność krakowskiej muzykologii. W czasie, gdy kierowała katedrą, ustalono 5-letni okres studiów, wzrosła liczba studentów i znacznie poszerzył się program nauczania. Była autorką ważnych podręczników muzycznych: Ogólny zarys estetyki muzycznej (Lwów 1938), Tablice do historii muzyki z objaśnieniami (Kraków 1949), Zarys historii form muzycznych. Próba ujęcia socjologicznego (Kraków 1950).

Na uwagę zasługuje również jej wieloletnia działalność w różnych instytucjach i towarzystwach naukowych. Udzielała się w pracach Société Internationale pour la Musique Contemporaine (SIMC), była członkiem Rady Naukowej Towarzystwa im. Fryderyka Chopina (TiFC), Komisji Muzykologicznej PAU, Komitetu Historii i Teorii Sztuki PAN, Sekcji Muzykologicznej Związku Kompozytorów Polskich (ZKP), należała do Rady Wydawniczej Polskiego Wydawnictwa Muzycznego (PWM), była członkiem kolegiów redakcyjnych "Kwartalnika Muzycznego", "Studiów Muzykologicznych" i zbiorowej publikacji Z dziejów polskiej kultury muzycznej (t. 1-2, Kraków 1958, 1966). Brała także czynny udział w międzynarodowych konferencjach muzykologicznych (Praga - 1947/48, Kopenhaga - 1952, Berlin, Sofia - 1953, Wiedeń - 1956, Paryż - 1959, Warszawa - 1960). Swe rozprawy drukowała w czołowych periodykach muzycznych, krajowych i zagranicznych, takich jak: "Przegląd Muzyczny", "Muzyka Współczesna", "Muzyka", "Ruch Muzyczny", "Revue Musicale", "Annales Chopin", "Schumann-Festschrift" i in.). Prowadziła ponadto działalność popularyzatorską jako recenzentka muzyczna "Gazety Lwowskiej", "Dziennika Krakowskiego" oraz jako redaktor programów muzycznych Polskiego Radia w Krakowie. Była jedną z wybitniejszych postaci polskiej muzykologii powojennej.

Pior Wilk, Stefania Łobaczewska w: Złota księga Wydziału Historycznego, red. Julian Dybiec, Kraków 2000 (artykuł umieszczony za zgodą autora)